ସଳିତା

ରଜତ କୁମାର କର

ପରିଚୟ :

ଅନନ୍ୟ ସାହିତ୍ୟସ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ରୀ ରଜତ କୁମାର କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ 'ସଳିତା' ନାଟକଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଏମିତି କାଳଜୟୀ ରଚନା, ଯାହା ପାଠକକୁ ପାରିବାରିକ ଜୀବନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଖୁଣ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ବିବାହିତ ଜୀବନର ଏକ ଏମିତି ଦର୍ପଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଜିର ସମାଜ ମଧ୍ୟ ନିଜର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖିପାରିବ । ଏହା କେବଳ ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରେମ, ସ୍ୱାଭିମାନ ଏବଂ ସାଲିସର ଏକ ଜଟିଳ ସମୀକରଣ ।

'ସଳିତା' ନାଟକଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରେମ ବିବାହ ଓ ତା' ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଟିଳତା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଲେଖକ ଏହି ନାଟକ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରେମିକ-ପ୍ରେମିକା ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟତର ରଙ୍ଗୀନ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ଖୁବ୍‌ ସହଜ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ ସଂସାର ଗଢ଼ିବା ଖୁବ୍‌ କଷ୍ଟକର । ନାଟକର ମୂଳକଥା ହେଉଛି ଯେ, କେବଳ ଭଲ ପାଇ ବିବାହ କରିଦେଲେ ସବୁ କିଛି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତରେ ବିବାହ ପରେ ହିଁ ମଣିଷର 'ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା' ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି :

ଏହି ନାଟକର ସମୟ ଓ ପରିବେଶ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସହରୀ ପରିବେଶ, ବିଶେଷ କରି କଟକ ସହରର ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ସମାଜ । ଏହା ସେହି ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ହେଉଥିଲା ଏବଂ ଯୁବପିଢ଼ି ନିଜର ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରତି ସଚେତନ ହେଉଥିଲେ । ସମାଜରେ ପୁରୁଣା ପିଢ଼ିର ରକ୍ଷଣଶୀଳତା ଏବଂ ନୂଆ ପିଢ଼ିର ଆଧୁନିକତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଲଢ଼େଇ ଚାଲିଥିଲା ।

ଏହି ନାଟକରେ ଦେଖାଯାଇଛି କିପରି ସେହି ସମୟର ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବପିଢ଼ି 'ପ୍ରେମ ବିବାହ' କୁ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ବାପାମାନେ ଘରର 'ଏକଛତ୍ର ଶାସକ' ହୋଇ ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲଦି ଦେଉଥିଲେ । ରମାଙ୍କ ପରି ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ସମୟର ଶିକ୍ଷିତା ନାରୀମାନେ ନିଜର 'ନାଗରିକ ଅଧିକାର' ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେଣି ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ବାପାଙ୍କର ଦମନ ନୀତିକୁ ମୁଣ୍ଡପାତି ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହନ୍ତି ।

ସେ ସମୟର ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଓକିଲାତି ପରି ବୃତ୍ତିକୁ ଖୁବ୍ ସମ୍ମାନ ମିଳୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ଓକିଲାତିର ବ୍ୟସ୍ତତା କିପରି ପାରିବାରିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲା, ତାହା ବୀରଙ୍କ ଚରିତ୍ରରୁ ଜଣାପଡ଼େ । ପୁସ୍ତକ ବିକ୍ରେତା, ମୋହରିର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଗୃହିଣୀମାନଙ୍କର ଚଳଣିକୁ ନେଇ କଟକ ସହରର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ କାହାଣୀଟି ଏକ ଗତିଶୀଳ ମୋଡ଼ ନେଇ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ :

ବୀର (ବୀରକିଶୋର ଦାସ): ସେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଓକିଲ । ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ କଳାକୁ ଖୁବ୍ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ସୁଗାୟିକା ହୁଅନ୍ତୁ । ସେ ଜଣେ ଜିଦଖୋର ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ନିଜ ନୀତିରେ ଅଟଳ ଏବଂ ନିଜର 'ଅଧିକାର' ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ ସବୁବେଳେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।

ରମା: ଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ବୀରଙ୍କ ପତ୍ନୀ । ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମହିଳା । ସେ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ବୀରଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିବାହ ପରେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଆଘାତକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଘନ (ଘନଶ୍ୟାମ): ରମାଙ୍କ ଭାଇ । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ସମ୍ପର୍କକୁ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେ ଶାନ୍ତ, ସରଳ ଏବଂ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧରେ ବନ୍ଧା ।

ମିନି: ଘନଙ୍କ ପତ୍ନୀ । ସେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଭାରତୀୟ ନାରୀର ପ୍ରତୀକ, ଯିଏ 'ସୀତା-ସାବିତ୍ରୀ'ଙ୍କ ପଥର ଅନୁସାରୀ । ସେ ତ୍ୟାଗ ଓ ସହନଶୀଳତାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ନିଜ ଗହଣା ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧା ରଖିବାକୁ ପଛାନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଶଙ୍କର (ଶଙ୍କର ବାବୁ): ରମା ଓ ଘନଙ୍କ ବାପା । ସେ ଜଣେ ପୁରୁଣା ମନୋଭାବର, ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଜିଦଖୋର ବ୍ୟକ୍ତି । ସେ ବୀର-ରମାଙ୍କ ପ୍ରେମ ବିବାହକୁ କେବେହେଲେ ହୃଦୟର ସହ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ବୃଷଭାନୁ: ଜଣେ ମୋହରିର । ସେ ନିଜକୁ 'ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରତିଭା' ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ଏବଂ କଥା କଥାକେ "ଦେଶ ଚିହ୍ନିଲା ନାହିଁ, ଜାତି ଜାଣିଲା ନାହିଁ" ବୋଲି କହି ହାସ୍ୟରସ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ଅରୁନ୍ଧତୀ: ବୀରଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏବଂ ବୃଷଭାନୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଗୃହିଣୀ, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ସବୁବେଳେ କଳି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ଖୁବ୍ ଭଲ ପାଆନ୍ତି-। ସେ ନିଜ ଭାଇର ଘରର ଚିନ୍ତାରେ ସବୁବେଳେ ବ୍ୟସ୍ତ ।

ଅଦ୍ୱୈତ: ବୀରଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଜଣେ ବାସ୍ତବବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି । ସେ ସବୁବେଳେ ବୀରଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି।

କଳ୍ପନା: ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ । ତାଙ୍କର ଆଗମନ ବୀର ଓ ରମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଦେହର ବୀଜ ବୁଣିଦିଏ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ :

ନାଟକର କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କ ଘରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ରମା ଜିଦ୍ ଧରିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ବୀରଙ୍କୁ ହିଁ ବିବାହ କରିବେ । ଶଙ୍କର ବାବୁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିବାହ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରମାଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ ଆଗରେ ସେ ହାର ମାନନ୍ତି । ଶେଷରେ ଶଙ୍କର ବାବୁ ତାତ୍ସଲ୍ୟ କରି କହନ୍ତି ଯେ ରମା ନିଜ ପସନ୍ଦରେ ବିବାହ କରୁ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ହେବ ସେଥିପାଇଁ ସେ ନିଜେ ଦାୟୀ ରହିବ ।

ବିବାହ ପରେ ବୀର ଓ ରମାଙ୍କ ସଂସାର ପ୍ରଥମେ ସୁଖରେ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଦିଏ । ବୀର ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରମା ଜଣେ ସୁଗାୟିକା ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଆନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ରମାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ଆଦୌ ଆଗ୍ରହ ନଥାଏ । ବୀର ନିଜର ଜିଦ୍ ପାଇଁ ରମାଙ୍କୁ ଗୀତ ଶିଖାଇବାକୁ ଜଣେ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ 'କଳ୍ପନା'ଙ୍କୁ ଘରକୁ ଡାକନ୍ତି । କଳ୍ପନାଙ୍କ ସହ ବୀରଙ୍କର ପୁରୁଣା ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ରମାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଈର୍ଷା ଜନ୍ମ ହୁଏ । ରମା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ବୀର ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଲଦି ଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ 'ଯନ୍ତ୍ର' ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟପଟେ ଘନ ଓ ମିନିଙ୍କ ସଂସାର ଖୁବ୍ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାଲିଥାଏ, ଯାହା ବୀର ଓ ରମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ହେବା କଥା । ବୃଷଭାନୁ ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ କଳି-ଝଗଡ଼ା ମାଧ୍ୟମରେ ନାଟକଟି କିଛି ହାସ୍ୟରସ ପରିବେଷଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ କଳି ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ନିବିଡ଼ ଭଲପାଇବା ଥାଏ ।

ବୀର ଓ ରମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ଏତେ ବଢ଼ିଯାଏ ଯେ ରମା ଅଭିମାନରେ ବାପଘରକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ । ଶଙ୍କର ବାବୁ ତାଙ୍କୁ ସହାନୁଭୂତି ଦେବା ବଦଳରେ "ପ୍ରେମ ବିବାହ"କୁ ନେଇ ଥଟ୍ଟା କରନ୍ତି । ରମା ନିଜକୁ ଅସହାୟ ମନେ କରନ୍ତି । କାହାଣୀରେ ଏକ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ବୀର ରମାଙ୍କୁ 'ଛାଡ଼ପତ୍ର' ଦେବା କଥା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ଏକ ନାଟକୀୟ ରାତିରେ ବୀର ଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କ ଘରକୁ ଚାବୁକ୍ ଧରି ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ହୋଇଥିବା କଥା କଟାକଟି ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ହୃଦୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଶଙ୍କର ବାବୁ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଏବଂ ବୀର-ରମାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର :

'ସଳିତା' ନାଟକଟି ଆମକୁ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ସଂସାର କେବଳ ଭଲପାଇବାରେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଏଥିପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ଓ ବୁଝାମଣା ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମ୍ବଳ । ପୁସ୍ତକର ଶେଷରେ ବୃଷଭାନୁଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ କହିଛନ୍ତି–"ଘିଅ ଏବଂ ନିଆଁ ବିନା ସଳିତା ଆପେ ଆପେ ଜଳେନା" । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେମିତି ଏକ ସଳିତାକୁ ଜଳିବା ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ନିଆଁ ଉଭୟର ସାହାଯ୍ୟ ଦରକାର, ସେମିତି ବିବାହିତ ଜୀବନର ସରସତା ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରହିବା ଜରୁରୀ ।

ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । କାହାଣୀରେ ରମାଙ୍କର ଅଭିମାନ, ବୀରଙ୍କର ଜିଦ୍ ଏବଂ ଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କର ରକ୍ଷଣଶୀଳତା କିପରି ଏକ ହସୁଥିବା ସଂସାରକୁ ଉଜାଡ଼ି ଦେବାକୁ ବସିଥିଲା, ତାହା ପଢ଼ିଲେ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭୁଲ ବୁଝାମଣା ଦୂର ହେବା ପାଠକକୁ ଏକ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ନାଟକର ଭାଷା ଅତି ସରଳ, ମାର୍ଜିତ ଏବଂ ପ୍ରାଣବନ୍ତ । ଲେଖକଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଚିତ୍ରଣ ଏତେ ନିଖୁଣ ଯେ ପାଠକ ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ଅନୁଭବ କରିବେ ସତେ ଯେମିତି ପାଠକଙ୍କ ଆଗରେ ସବୁ ଘଟଣା ଘଟୁଛି । ଯଦି ପାଠକ ସମ୍ପର୍କର ଗଭୀରତା, ପାରିବାରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ପଠନୀୟ ପୁସ୍ତକ ।

ଏହି ସାରାଂଶ ପଢ଼ିବାପରେ ପାଠକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଟକଟିକୁ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହେବେ ଏବଂ ବୀର-ରମାଙ୍କ ଜୀବନର ସେହି ସଂଘର୍ଷମୟ କାହାଣୀକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିବେ ।